https://rep.ksu.kz//handle/data/333 Серия "Филология" Wed, 13 May 2026 11:46:36 GMT 2026-05-13T11:46:36Z https://rep.ksu.kz//handle/data/21940 Трансформация жанра устного рассказа в современном коммуникативном пространстве Демьянова, Ю.А.; Абишева, В.Т. Жанр устного рассказа — один из древнейших способов передачи информации, эмоций и социального опыта, самая распространенная форма вербальной межличностной коммуникации. С развитием тех- нологий и цифровых медиа, под влиянием глобальной медиатизации современного информационного пространства, границы между письменной и устной речью начинают размываться, что порождает трансформации не только в форме, но и в содержании произведения, поскольку трансформация жанра явление многомерное, проявляющееся на всех уровнях структуры художественного целого. Поиск но- вых форм стимулирует эксперименты по скрещению и смешению жанров. На рубеже ХХ-ХХI вв. произошла смена культурного кода, преимущественно словесная национальная культура переживает кризис логоцентризма. Предпочтение отдается визуальным и звуковым способам передачи информа- ции. Меняется сам тип жанрового мышления, сформированного многовековой традицией. Компью- терные технологии активно взаимодействуют с литературой, порождая новые жанровые формы и спо- собы организации повествования. В художественных текстах они реализуются на разных уровнях в виде тех или иных приемов. Устный рассказ (нарратив) передается в процессе речи, приоритетными становятся его информативная и коммуникативная функции. В настоящей статье рассматривается ряд аспектов трансформации жанра устного рассказа под влиянием digital technology на его структуру, функции и речевые стратегии в современном коммуникативном пространстве — в контексте как сме- ны эпох и каналов коммуникации, так и изменений в языковом сознании автора и адресата. Кроме сходства, исследуются и отличия устных рассказов в новых форматах от традиционных. Цифровиза- ция изменила как способы, с помощью которых люди обмениваются информацией, так и сам характер общения, включая выбор тем, стилистику и формы взаимодействия с аудиторией. Наблюдения пока- зывают, что наряду с классическими жанрами устного творчества происходит рост популярности по- вествовательных цифровых форм, таких как подкасты, видеоистории, сторителлинговые проекты, мессенджеры, онлайн-дискуссии и другие. Установлено, что трансформация традиционного устного рассказа в медиатизированный текст — это процесс, в ходе которого меняются его стиль и структура при адаптации к современным медиаплатформам. Отмечено, что на традиционную жанровую систему повлиял процесс медиаконвергенции. В современном коммуникативном пространстве рассказ стано- вится более интерактивным, визуальным и кратким, жанровые трансформации способствуют уста- новлению более тесного контакта с адресатом. Выявлены закономерности модификации жанра рас- сказа, обусловленные особенностями цифровой коммуникационной среды. Подчёркнуто, что аудио- визуальные элементы требуют изменений не только в языке, но и в общих принципах повествования. Адаптируясь к новым форматам и ожиданиям аудитории, жанр устного рассказа в современном ком- муникативном пространстве претерпевает значительные изменения. Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 GMT https://rep.ksu.kz//handle/data/21940 2025-12-30T00:00:00Z https://rep.ksu.kz//handle/data/21939 Балаларға арналған 7-8 буынды және 11 буынды өлеңдердің ырғақтық трансформациясы Худайбергенов, Н.Д.; Абиханова, Г.Д. Мақалада қазақ балалар поэзиясының ырғақтық трансформациясы 7-8 буынды және 11 буынды өлең өлшемдерінің мысалында зерделенген. Зерттеу жұмысында қазақ поэзиясының діңгегі саналатын аталмыш өлшемдердің ырғақтық-формалық модификациясының өзіндік ерекшеліктері талдау нысанына алынады және С. Торайғыров, Е. Елубай, М. Жаманбалинов, Қ. Жәленова, А. Естен, Қ. Мырза Әли, Б. Серікбайұлы сынды ақындардың әдеби-шығармашылық эксперименттері негізінде көрсетілді. Дәстүрлі 7-8 буынды және 11 буынды өлең өлшемдерінің ырғақтық-мелодикалық мүмкіндігі мол. Бұл өз кезегінде қазақ поэзиясының мазмұндық тұрғыдан ғана емес, формалық тұрғыдан да толысып, түрлене түсуіне жол ашты. Балалар фольклорында кеңінен қолданылған 7-8 буынды және 11 буынды өлшемдер жазба балалар поэзиясында едәуір ырғақтық, дыбыстық, мелодикалық тұрғыдан өзгеріске ұшырады. Әсіресе, ХХ ғасырдың екінші жартысында туған балаларға арналған өлең-жырлардан осыны айқын аңғаруға болады. Мақалада қазақ балалар поэзиясының формалық-ырғақтық трансформациясы дәстүр және жаңашылдық категорияларының аясында ашылады. Қазақ өлең құрылысы бұған дейін зерттелгенімен, балалар поэзиясының құрылысы әлі күнге дейін жеке зерттеу нысанына алынған емес. Осы тұрғыдан алғанда, бұл мақалада қазақ балалар поэзиясының ырғақтық модификациясы алғаш рет арнайы қарастырылады. Бұл зерттеу әдебиеттанушылар, өлеңтанушылар мен фольклортанушыларға қазақ балалар поэзиясындағы ырғақтық-интонациялық ерекшеліктерді тереңірек талдауға көмектеседі, сондай-ақ қазақ поэзиясының құрылымдық өзгерістерін зерттеуге қажетті әдістемелік негіз қалыптастырады. Сонымен қатар зерттеу материалдары мектеп бағдарламасында балалар поэзиясын оқытуда, оқу- әдістемелік құралдар мен әдебиет оқулықтарын әзірлеуде пайдалы болуы мүмкін. Қазіргі қазақ ақындары мен балалар әдебиеті авторлары үшін бұл зерттеу балалар поэзиясындағы дәстүрлі және жаңа ырғақтық-интонациялық жүйелерді тиімді пайдалану жолдарын көрсету арқылы шығармашылық ізденістеріне бағыт-бағдар береді. Жалпы, зерттеу нәтижелері қазақ балалар поэзиясындағы дәстүрлі өлшемдердің жаңаша түрленуі, интонациялық жүйенің күрделене түсуі сияқты ғылыми тұжырымдарды ұсынады. Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 GMT https://rep.ksu.kz//handle/data/21939 2025-12-30T00:00:00Z https://rep.ksu.kz//handle/data/21938 Бақсылық дәстүрдің аймақтық ерекшеліктері және құрылымдық сипаты Сайлаухан, А.Б.; Мамбетов, Ж.О.; Кенжеқожаева, А. Бақсы институтының құрылымдық элементтері Ш. Уәлиханов еңбектерінде, генетикалық табиғаты А. Байтұрсынұлы зерттеулерінде ашып көрсетіліп, өткен ғасырлардан бері ғалымдар назарынан тыс қалмаған бақсылық сарынның түрлі қырлары мен өзіндік шығармашылық ерекшеліктері бүгінге дейін толық зерттеліп болмағаны белгілі. Зерттеудің мақсаты — әлем әдебиеті мен мәдениетінде әртүрлі сипаттармен, әртүрлі терминологиямен берілетін, түрлі халықтар мен ұлыс-тайпаларға, көне мәдениеттерге тән бақсылық дәстүрдің көрінісін бағамдау. Осы мақсатқа жету үшін Д. К. Зеленин, Г. В. Ксенофонтов, А. В. Смоляк, Е. Д. Тұрсынов, Б. Абылқасымов, С. Ә. Күзембай, Г. Н. Ким зерттеулері басшылыққа алынды. Мақалада авторлар бірқатар беделді ғалымдардың зерттеулері мен ой-пікірлеріне сүйене отырып, әрі әдеби-мәдени контексте салыстырмалы талдау жасай отырып, қай халықта болмасын бақсылық ерекше құрметке ие өнер, кие, қасиет болғанын тұжырымдайды. Расында жер шарына кеңінен тараған бұл көне мәдениеттің сілемдері бүгін де көрініс тауып жатқандығы, салттан өшкенімен санадан өшпей, қайта жаңғырып жатқаны көрсетілді. Негізгі бағыты — түркі халықтарына ортақ бақсылық дәстүрдің қалыптасуы, ұқсастығы мен айырмашылығы сынды мәселеге тереңдеу. Идеясы — бақсы өнерінің феномендік ерекшелігі мен көпқырлы функциясын көрсету. Осы бағытта ритуалдық сеанс, камлания, яғни бақсылық мистерия ғұрыптары сынды мәселелер қамтылып, өзіндік ерекшеліктері көрсетілді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы — бақсының қайталанбас дара сипатының түрлі халық мәдениетінде берілу жолдары мен тәсілдері сараланды; практикалық маңыздылығы — көне мәдениетімізді, салтымызды, оны бүгінге дейін жеткізуші өкілдерінің қызметін кеңінен түсінуге, танып-білуге септігін тигізеді. Бақсылық дәстүрдің түрлі халықтарда орындалуы, жүргізілуі сынды аймақтық ерекшеліктерін талдау арқылы халықтың наным-сенімдерінің тылсым сипатын ұғынып, тұрақты түрде қалыптасқан ритуалдық тәжірибенің біртұтас концепциясы анықталды. Нәтижесінде бақсы институтының көптеген мазмұндық- құрылымдық ерекшеліктері анықталды (қазақ, якут, нанай, ульч, бурят, тунгус т.б. халықтарындағы). Осылайша бірнеше мәдениет тоғысында зерделеу, әрқайсысының өзіне тән болмыс, бітім, ерекшелігін, мәнін, рөлін, маңызын таныту арқылы бақсылықтың адамзат мәдениетіне ортақ құбылыс екені дәлелденеді. Зерттеудің білім саласына қосылған құндылығы ретінде әр кезеңде бақсылық салтына жамалған, тағылған негативті сипаттардың негізсіз екенін, бақсы — табиғи дарынды тұлға, әлеумет өміріндегі рөлі ерекше екені зерделенгенін жатқызуға болады. Жұмыс нәтижесінің практикалық маңыздылығы — бақсылықтың барлық негізгі категорияларының қамтылып, көшпелі халықтардың рухани-әлеуметтік өміріндегі орнының негізделіп, осы бағыттағы басқа да зерттеулерге көрсеткіш, бағдарлама бола алатындығында. Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 GMT https://rep.ksu.kz//handle/data/21938 2025-12-30T00:00:00Z https://rep.ksu.kz//handle/data/21937 XIX ғасырдағы қазақ фольклорының баспаға жариялануы («Дала уалаяты газеті» негізінде) Макатова, А.А.; Әбсадық, А.А. Мақалада XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында мерзімді түрде басылып отырған «Дала уалаяты газетінде» жарияланған қазақ фольклорының үлгілері жан-жақты қарастырылған. Мерзімді басылым бетінде қазақ фольклор мысалдарының таралуы мен жариялануы талданған. Аталмыш мақалада «Дала уалаяты газетінің» әртүрлі жылдар аралығында жарияланған қазақ фольклор үлгілері терілді. XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы уақыт аралығында қазақ фольклорының жариялану мәселелері қамтылған. Жүргізілген зерттеулердің негізінде авторлар тарапынан ең жиі кездесетін мақал-мәтелдер, ғұрыптық фольклор, сондай-ақ қазақ халқының дәстүрлері мен әдет- ғұрыптарына қатысты материалдар мен жоқтау өлеңі терілді. Жинақталған материалдардың өзіндік ерекшеліктері талданды. Терілген мысалдардың мазмұны сипаттау әдісі арқылы тұжырымдалды. Мерзімді басылым бетіндегі қазақ фольклор үлгілері жүйелеу әдісі арқылы жанрлық ерекшелігіне қарай жіктеледі. Газет беттерінде жарық көрген фольклорлық материалдар қазақ халқының дүниетанымы мен мәдениетінің ерекшеліктерін бейнелейді, сонымен қатар ұлттық құндылықтарды насихаттау мен фольклор мұраларын жинақтау мен сақтауда маңызы айқындалады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, «Дала уалаяты газеті» қазақ фольклорын жинау, жариялау және оны жазба нұсқада таратуға ықпал еткен алғашқы басылымдардың бірі саналады. Мақалада қазақ фольклорының мерзімді басылымдарда жариялануының әдеби маңыздылығы айқындалып, олардың қазақ фольклорын зерттеудегі орны мен рөлі анықталады. Аталмыш мақалада «Дала уалаяты газеті» фольклористиканың маңызды дереккөзі ретінде зерделенген. Зерттеу барысында ғұрыптық фольклорға қатысты төрт мысал мен көркем фольклор жанрына жататын 22 мақал-мәтел ұсынылады. Авторлар қазақ фольклорының кең таралуына ықпал еткен мерзімді басылымдардың бірі ретінде «Дала уалаяты газетінің» рөлін айқындап, оны фольклористиканың құнды дереккөзі ретінде ұсынады. Осы деректер негізінде газет материалдары қазақ халқының рухани мұрасын сақтау мен таратуда маңызды қызмет атқарғаны дәлелденді. Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде «Дала уалаяты газетінің» мерзімдік басылымы фольклорды әдебиеттану мен фольклортану тұрғысынан зерттеуге негіз болғандығы айқындалды. Мақала қазақ фольклорының жариялану дәстүрін жаңаша қырынан қарастыруға мүмкіндік береді және болашақ зерттеулерге теориялық-әдістемелік бағыт ұсынады. Қорытындылай келе, «Дала уалаяты газеті» қазақ фольклорлық мұраларын жинақтау, сақтау, жариялау және тарату ісіне айтарлықтай ықпал еткені дәлелденді. Мақалада қазақ фольклорының мерзімді баспасөзде жариялану үдерісі саралана отырып, оның әдебиет пен фольклористикадағы ғылыми сипаты айқындалды. Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 GMT https://rep.ksu.kz//handle/data/21937 2025-12-30T00:00:00Z